Ngành công nghiệp giải trí toàn cầu đang đứng trước một ngã rẽ lịch sử, được định hình bởi sự trỗi dậy mạnh mẽ của Generative AI (cái mà ở Việt Nam hay gọi là “Trí tuệ nhân tạo tạo sinh”). Năm 2025 không chỉ đánh dấu sự thay đổi về công nghệ mà còn là sự phân cực rõ rệt trong chiến lược sinh tồn của các đế chế truyền thông.
Trong khi Hollywood đang bị xẻ làm đôi giữa một bên là “phe tích hợp” dẫn đầu bởi Disney và “phe kháng cự bảo thủ” của Paramount; thì tại Việt Nam, Luật Trí tuệ nhân tạo (AI) vừa được thông qua đã mở ra một sân chơi hoàn toàn mới với những cơ hội và rủi ro đan xen.
Hollywood 2025: Khi những người khổng lồ chọn phe
Bức tranh điện ảnh Mỹ năm 2025 bị chia cắt bởi hai tư tưởng đối lập về cách ứng xử với tài sản trí tuệ (IP) trước cơn bão AI.
Phe tích hợp: Disney và canh bạc tỷ đô với OpenAI
Vào tháng 12/2025, The Walt Disney Company đã gây chấn động khi công bố quan hệ đối tác chiến lược kéo dài ba năm với OpenAI. Thay vì giữ khư khư kho tàng nhân vật huyền thoại thì Disney chọn cách mở cửa có kiểm soát. Họ đầu tư 1 tỷ USD và cho phép OpenAI sử dụng một tập dữ liệu được tuyển chọn kỹ lưỡng gồm hơn 200 nhân vật từ Marvel, Star Wars và Pixar để huấn luyện mô hình video Sora.
Ảnh do AI tạo
Chiến lược này tạo ra một khái niệm mới gọi là Ảo giác được Cấp phép (Licensed Hallucination). Khi người dùng sử dụng Sora để tạo video có Mickey Mouse, họ không vi phạm bản quyền vì dữ liệu đó đã được Disney cho phép sử dụng. Tuy nhiên, để xoa dịu các nghiệp đoàn diễn viên (SAG-AFTRA), Disney đã thiết lập rào cản kỹ thuật: AI chỉ được khai thác hoạt hình, bối cảnh, đạo cụ và tuyệt đối không đụng đến hình ảnh hay giọng nói của diễn viên thật.
Mục tiêu cuối cùng của Disney là biến nền tảng Disney+ thành một hệ sinh thái siêu tương tác, nơi các video ngắn do người hâm mộ tạo ra bằng Sora sẽ được phát trực tuyến ngay trên nền tảng này, cạnh tranh trực tiếp với TikTok. Đồng thời, Disney tận dụng AI để tự động hóa các khâu tốn kém như vẽ storyboard hay VFX nền, giúp giảm tới 30% chi phí sản xuất.
Phe kháng cự: Bức tường lửa của Paramount và Universal
Ở bên kia chiến tuyến, Paramount Global và Universal Pictures coi việc huấn luyện AI trên phim của họ là một mối đe dọa hiện sinh.
Universal Pictures đã tiên phong đưa ra cảnh báo pháp lý ngay trong phần credit cuối phim. Trong các bom tấn năm 2025 như How to Train Your Dragon (live-action) hay Jurassic World Rebirth, khán giả sẽ thấy dòng chữ: “This motion picture… may not be used to train AI” (tạm dịch: Tác phẩm điện ảnh này… không được phép sử dụng để huấn luyện AI). Đây là cơ sở pháp lý để họ kích hoạt các điều khoản opt-out (quyền từ chối) theo luật bản quyền quốc tế, biến việc thu thập dữ liệu của các công ty AI thành hành vi vi phạm cố ý.
Paramount, với kho phim đồ sộ từ Godfather đến Mission: Impossible đã triển khai các biện pháp kỹ thuật như dùng file robots.txt chặn GPTBot của OpenAI và vận động hành lang cho Đạo luật NO FAKES để ngăn chặn deepfake. Họ định vị phim do con người làm ra là dòng sản phẩm Điện ảnh Nhân bản Cao cấp (Human-Premium Cinema), một mặt hàng xa xỉ so với nội dung đại trà do AI tạo ra.
Việt Nam 2025: Luật chơi mới và cánh cửa mở cho AI nội địa
Trong khi Hollywood đang bận rộn với các cuộc chiến thương mại, Việt Nam đã chọn cách tiếp cận quản lý nhà nước. Ngày 10/12/2025, Quốc hội đã thông qua Luật Trí tuệ nhân tạo, có hiệu lực từ tháng 3/2026. Đạo luật này đi kèm với những sửa đổi quan trọng trong Luật Sở hữu trí tuệ, tạo ra tác động sâu sắc đến giới sáng tạo trong nước.
Cú hích từ Điều 7.5: Ngoại lệ cho huấn luyện AI
Điểm gây tranh cãi nhất nằm ở quy định cho phép tổ chức, cá nhân sử dụng các tác phẩm đã công bố hợp pháp để nghiên cứu và huấn luyện hệ thống AI mà không cần xin phép hay trả tiền bản quyền, miễn là không gây ảnh hưởng bất hợp lý đến tác giả.
Quy định này là một nước đi chiến lược nhằm hỗ trợ các công ty công nghệ Việt Nam như FPT, VinAI hay Viettel phát triển các mô hình ngôn ngữ lớn (LLM) và mô hình tạo video Make in Vietnam mà không bị rào cản về dữ liệu. Chúng ta chấp nhận đánh đổi một phần bản quyền để đảm bảo chủ quyền văn hóa số, tránh việc người Việt phải phụ thuộc hoàn toàn vào các AI phương Tây vốn không hiểu sâu sắc văn hóa bản địa.
Cơ hội và thách thức cho nhà làm phim Việt
Với hành lang pháp lý mới này, điện ảnh Việt Nam đứng trước hai kịch bản:
- Dân chủ hóa sản xuất: Các nhà làm phim độc lập và studio nhỏ sẽ hưởng lợi lớn nhờ cơ chế AI Voucher và các khu thử nghiệm (sandbox). AI giúp giảm chi phí cho các khâu kỹ xảo, bối cảnh, cho phép tạo ra những thước phim chất lượng cao với ngân sách thấp. Ví dụ điển hình là dự án Shadow of the Wolf được thực hiện hoàn toàn trên smartphone với sự hỗ trợ của AI.
- Rủi ro cho người sáng tạo: Ngược lại, các biên kịch và đạo diễn đang đối mặt với nguy cơ tác phẩm của mình trở thành nhiên liệu miễn phí cho máy móc. Nếu AI có thể sao chép phong cách của Vũ Ngọc Đãng hay Victor Vũ, giá trị độc bản của nghệ sĩ sẽ bị đe dọa. Hơn nữa, việc lạm dụng AI có thể dẫn đến hội chứng Rỗng não do AI (AI Brainlessness), khi thế hệ trẻ mất dần kỹ năng tư duy cấu trúc câu chuyện và cảm thụ văn hóa sâu sắc.
Tương lai nào cho điện ảnh?
Sự kiện Disney bắt tay OpenAI và việc Việt Nam thông qua Luật AI 2025 là những mảnh ghép cho thấy sự chuyển dịch quyền lực không thể đảo ngược. Hollywood đang tiến tới mô hình chung sống: AI đảm nhận các công việc lặp lại, tốn kém, trong khi con người tập trung vào những việc cần linh hồn và cảm xúc.
Đối với điện ảnh Việt Nam, thách thức trong giai đoạn 2026-2030 không phải là chống lại công nghệ, mà là làm sao tận dụng hành lang pháp lý mới để kể những câu chuyện đậm chất Việt Nam hay hơn. Công nghệ nên là bệ phóng cho tài năng nghệ thuật, chứ không được phép trở thành mồ chôn của sự sáng tạo nguyên bản.